Kwa miaka mingi, wanawake katika jamii za pwani nchini Kenya wamekuwa wakichangia pakubwa katika kuendeleza Uchumi wa Bahari, lakini kwa kiasi kikubwa wameendelea kutengwa na maamuzi, umiliki wa mali na fursa zenye thamani kubwa zinazounda sekta hiyo.

Hata hivyo, hali hiyo sasa inaanza kubadilika katika kaunti za Kwale na Lamu, ambako mpango wa miezi 42 unalenga kuwahamisha wanawake kutoka pembezoni mwa uchumi wa pwani na kuwawezesha kushiriki kikamilifu katika shughuli za kiuchumi, uongozi na kufanya maamuzi.

Mradi wa Enabling Gender-Responsive, Circular, and Sustainable Blue Economies for Kenya Coastal Communities, ulioanza mwaka jana na unaotarajiwa kuendelea hadi Desemba 2028, unafadhiliwa na Canada kupitia mpango wa pamoja wa Umoja wa Mataifa unaohusisha UN Women, UNIDO, FAO na UNEP. Hand in Hand Eastern Africa inatekeleza sehemu ya mradi inayohusu masuala ya kijinsia.

Kuvunja vikwazo vinavyowakabili wanawake

Matokeo ya awali ya utafiti wa hali ya msingi uliofanywa Kwale yanaonyesha kwa uwazi changamoto zinazowakabili wanawake.

Wanawake wengi hawamiliki rasmi mali zinazoweza kutumika kama dhamana ya kupata mikopo na kupanua biashara zao.

Wakati wanaume wakitawala shughuli za uvuvi wa bahari kuu ambazo huleta mapato makubwa zaidi, wanawake wengi wamejikita katika shughuli zenye faida ndogo kama vile usindikaji na uuzaji wa samaki.

Wanawake pia hutumia zaidi ya saa tano kwa siku kufanya kazi za nyumbani zisizolipwa, ikilinganishwa na takribani saa 1.5 kwa wanaume. Hali hii hupunguza zaidi muda wanaoweza kutumia katika kuendeleza biashara zao na kushiriki katika uongozi wa jamii.

Jambo la kutia maanani zaidi ni kwamba wanawake mara nyingi hualikwa kwenye mikutano ya jamii bila kupewa nafasi halisi ya kushawishi maamuzi.

Akizungumza wakati wa kongamano la kujenga uwezo lililofanyika katika Red Cross Ukunda, Afisa wa Mahusiano ya Biashara katika Hand in Hand Eastern Africa, Stephen Mutua, alisema mradi huo unalenga kubadilisha utamaduni huo kwa kushughulikia ukosefu wa usawa katika ngazi ya familia, miundo ya jamii na taasisi za umma.

“Kwanza, tunazingatia ujumuishaji wa masuala ya kijinsia na mageuzi ya sera pamoja na wadau wengine. Unapohakikisha kwamba sheria na sera zinafuatwa kikamilifu, inakuwa rahisi zaidi kushughulikia masuala ya kijinsia,” Mutua alisema.

Ujumuishaji wa masuala ya kijinsia unawaleta wanaume na wanawake pamoja ili kupanua biashara zao katika Uchumi wa Bahari na kujenga maisha endelevu.

Badala ya kuchukulia ushirikishwaji wa wanawake kama sharti la kutimiza kwa ajili ya kukamilisha mradi, mpango huo unatumia mbinu zinazoongozwa na jamii ili kuwapa wanawake na makundi mengine yaliyotengwa sauti kubwa katika maamuzi yanayoathiri maisha yao.

Kuipa jamii zana za kuleta mabadiliko

Kupitia Gender Action Learning System (GALS), kaya zinapewa zana za vitendo kama vile kupanga maono na power diamonds ili kutambua ukosefu wa usawa, kuweka malengo na kufanyia kazi uwezeshaji mkubwa zaidi wa kiuchumi.

Mbinu ya Right Way Forward (RWF) inapanua mkabala huo hadi ngazi ya jamii kwa kuwasaidia wakazi kuandaa Mipango ya Hatua za Jamii na kushirikiana na viongozi na maafisa wanaohusika — kuanzia machifu wasaidizi hadi wakurugenzi wa kaunti na magavana — kuhusu masuala yanayoathiri jamii zao.

Katika Kisiwa cha Mkwiro, mabadiliko hayo tayari yanaonekana.

Viongozi wenye ushawishi katika jamii walisaidia kuandaa upya bodi ya usimamizi wa shule ya msingi na kuhakikisha wanawake wanapewa nafasi muhimu katika bodi hiyo.

Bodi hiyo mpya baadaye ilihamasisha rasilimali kutoka kwa jamii ili kuwalipa walimu wa Parent-Teacher Association (PTA), hatua iliyosaidia kutatua changamoto ya muda mrefu katika usimamizi wa shule.

Huko Chiromo, Lunga Lunga, mikutano ya utetezi imewafanya wanaume kujitolea hadharani kushiriki kazi za nyumbani — mabadiliko yanayoonekana kuwa madogo lakini yanaweza kuwapa wanawake muda zaidi wa kushiriki katika shughuli za kuzalisha kipato.

Kwa wanawake, umuhimu wa mabadiliko hayo unaenda zaidi ya saa wanazookoa.

Ni kuhusu kubadilisha ni nani anayeshiriki, ni nani anayesikilizwa na ni nani anayepata nafasi ya kufanya maamuzi.

Wanawake wataka uongozi katika sekta ya uvuvi

Kaunti ya Kwale pia inalenga kuongeza uwakilishi wa wanawake katika Beach Management Units (BMUs), ambazo zina jukumu muhimu katika usimamizi wa uvuvi wa pwani.

Afisa wa Kitaifa wa Masuala ya Kijinsia wa Kaunti ya Kwale, Nelly Amoite, alisema wanawake wanaojihusisha na uvuvi lazima wapewe fursa ya kushika nafasi za uongozi badala ya kubaki pembeni.

“Tunataka wanawake katika sekta ya uvuvi wajumuike na kuhudumu kama viongozi katika kamati za BMU ili washiriki kikamilifu na kuchangia katika kufanya maamuzi,” Amoite alisema.

Alisema ofisi yake itashirikiana na Hand in Hand Eastern Africa kutoa utaalamu na kujenga uwezo unaohitajika ili kuhakikisha ushiriki huo unakuwa na maana.

Fursa zinazojitokeza, kama vile kilimo cha mwani, pia zinawapa wanawake njia mpya za kuingia katika Uchumi wa Bahari.

Hata hivyo, watetezi wa ujumuishaji wanasema fursa za kiuchumi hazipaswi kuishia kwa wanawake pekee, bali zinapaswa kuwafikia pia makundi mengine ambayo kwa muda mrefu yameachwa nje ya fursa za maendeleo.

Ujumuishaji lazima uwafikie watu wenye ulemavu

Mwanaisha Said, Afisa wa Masuala ya Ulemavu na mkazi wa Wadi ya Kinondo, alisema watu wenye ulemavu lazima washirikishwe tangu mwanzo wa michakato ya maendeleo.

“Wahusika wenye wajibu lazima wawashirikishe watu wenye mahitaji maalum tangu mwanzo kama wenye haki sawa, na si kuwachukulia kama watu wa kukumbukwa baadaye,” alisema.

Wito huo unaonyesha umuhimu wa kuhakikisha maendeleo jumuishi hayatoi msaada kwa makundi yaliyotengwa baada ya maamuzi kufanywa. Badala yake, makundi hayo yanapaswa kuwa na sauti katika kuunda mipango inayowahusu tangu mwanzo.

Uwezeshaji wa kiuchumi na ustahimilivu wa familia

Mkurugenzi wa Huduma za Kijamii na Maendeleo ya Vipaji wa Kaunti ya Kwale, Samson Mangale Nyawa, alisema maendeleo ya kiuchumi yanayozingatia masuala ya kijinsia yanaweza kuimarisha familia nzima huku yakipunguza changamoto za kijamii.

“Familia inapomtegemea mwanaume pekee kupata kipato, matatizo hujitokeza. Lakini mwanamke anapochangia kipato katika familia, familia nzima husonga mbele,” Nyawa alisema.

Alisema kuunda fursa kwa wanawake, vijana na watu wenye ulemavu katika maeneo kama kilimo cha mwani kunaweza pia kusaidia kukabiliana na ukatili wa kijinsia kwa kuimarisha uwezo wa kiuchumi wa watu binafsi.

Nyawa aliongeza kuwa kaunti inaunga mkono sera zinazohusisha idara mbalimbali, ikiwemo Sheria ya Biashara Fund, inayotarajiwa kutoa ufadhili kwa wakazi wanaotaka kukuza biashara zao.

Kutoka kushiriki hadi kufanya maamuzi

Kwa mradi huu, lengo kuu si kuunda biashara nyingi zaidi zinazomilikiwa na wanawake au kuongeza idadi ya wanawake wanaohudhuria mikutano ya jamii.

Ni kubadilisha namna jamii zinavyoelewa maendeleo, uongozi na uwajibikaji.

Mutua alisema mbinu ya Right Way Forward inaepuka siasa kwa makusudi kwa kusaidia jamii kuelewa kwamba upatikanaji wa huduma za umma ni haki yao kama raia, na si upendeleo wanaopewa na viongozi wa kisiasa.

“Tunajenga uwezo wa jamii kuelewa kwamba huduma za umma na maendeleo ni haki zao za kiraia kama wananchi, na si upendeleo wa kisiasa,” Mutua alisema.

Iwapo itaendelezwa kwa muda mrefu, mbinu hiyo inaweza kubadilisha nafasi ya wanawake katika Uchumi wa Bahari — kutoka kuwa wanawake wanaoshiriki zaidi katika shughuli zenye thamani ndogo na kuhudhuria mikutano kama utaratibu wa kawaida, hadi kuwa wanawake wanaomiliki mali, kupata fedha, kuongoza taasisi za jamii na kuwa na sauti yenye ushawishi katika namna rasilimali na fursa za pwani zinavyosimamiwa.

Kwa Kwale na Lamu, mabadiliko hayo yanaweza kumaanisha kwamba mustakabali wa Uchumi wa Bahari hautahusu tu kukuza sekta hiyo, bali pia kuhakikisha kwamba watu ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakiisaidia kuiendeleza hatimaye wanaweza kushiriki katika nguvu na ustawi unaotokana nayo.

Mwisho.